Prāṇa: święta inteligencja oddechu i siły życiowej
W tradycjach jogicznych i wedyjskich „oddychanie” zyskuje wyższy wymiar jako Prāṇa — inteligentna, uniwersalna siła życiowa i kosmiczna energia, która ożywia całe istnienie i służy jako podstawowe narzędzie rozwoju duchowego.
Pochodzenie i kosmologia
W świętych tradycjach subkontynentu indyjskiego oddychanie rozumiane jest nie tylko jako funkcja biologiczna, lecz także jako przejaw działania uniwersalnej, inteligentnej zasady zwanej Prāṇa. Termin ten, wywodzący się z sanskrytu, oznacza „pierwotną energię” lub „siłę życiową”. Jego źródeł upatruje się w najstarszych pismach hinduizmu — Wedach i Upaniszadach — w których Prāṇa czczona jest jako podstawowa siła ożywiająca kosmos. Na przykład Praśna Upaniṣad przedstawia głębokie rozważania nad naturą istnienia i dochodzi do wniosku, że Prāṇa jest najwyższą zasadą, z której wyłaniają się wszystkie pozostałe władze i elementy, w tym umysł, zmysły i ciało fizyczne, i w której ostatecznie się rozpuszczają. Jest niewidzialnym nurtem podtrzymującym życie i łączącym indywidualny mikrokosmos z uniwersalnym makrokosmosem.
Kosmologia związana z Prāṇa uznaje ją za współwieczną ze świadomością. Jest ona aktywnym, dynamicznym aspektem najwyższej rzeczywistości — Brahman. Brahman jest bezpostaciowym, niezmiennym podłożem wszelkiego istnienia, natomiast Prāṇa stanowi Jego twórczy impuls, żywą energię, która powołuje do istnienia wieloraki wszechświat. Przed stworzeniem istniała jedynie jedność potencjalności; Prāṇa jest pierwszym drgnieniem, pierwotnym tchnieniem, które wprawia w ruch cykl tworzenia, podtrzymywania i rozpadu. Opisuje się ją jako nić (*sūtra*) przenikającą wszystkie istoty i łączącą je w rozległą, wzajemnie powiązaną sieć życia. Obcowanie z oddechem oznacza zatem obcowanie z samą tkanką rzeczywistości — siłą immanentną w ciele i zarazem transcendentną wobec całego kosmosu.
Takie rozumienie nadaje prostemu aktowi oddychania rangę świętego dialogu. Oddech fizyczny (*śvāsa*) uznaje się za najbardziej zgrubny przejaw subtelnej Prāṇa. Jest on wehikułem, za pośrednictwem którego ta kosmiczna energia wnika w indywidualny organizm, podtrzymując go i odżywiając. Zgodnie z filozofią jogi Prāṇa przepływa nie żyłami i tętnicami, lecz siecią subtelnych kanałów energetycznych zwanych *nāḍīs*. Zdrowie i witalność człowieka — na poziomie fizycznym, umysłowym i duchowym — zależą bezpośrednio od swobodnego i zrównoważonego przepływu Prāṇa przez tę subtelną anatomię. Uważa się, że blokady lub zaburzenia jej przepływu są źródłem chorób i duchowej niewiedzy.
Symbole i ikonografia
Jako bezpostaciowa, wszechprzenikająca energia Prāṇa zazwyczaj nie jest przedstawiana w postaci antropomorficznej, tak jak bóstwa hinduistycznego panteonu. Jej ikonografia ma zatem charakter bardziej symboliczny i pojęciowy: wskazuje na jej naturę, zamiast ukazywać ją jako postać. Najbardziej bezpośrednim i uniwersalnym symbolem Prāṇa jest sam oddech — nieustanny, rytmiczny cykl wdechu i wydechu. Ten widoczny rytm odzwierciedla kosmiczny rytm tworzenia i rozpadu, nieustannie przypominając o dynamicznej, inteligentnej sile, która z chwili na chwilę podtrzymuje życie. Wiatrem lub powietrzem (*Vāyu*) jest jej zewnętrzny odpowiednik — namacalny element przywodzący na myśl niewidzialną moc i ruch Prāṇa.
W ezoterycznych tradycjach jogi ikonografia Prāṇa odnosi się do ciała subtelnego. Jej głównymi symbolami są trzy najważniejsze *nāḍīs*: *Iḍā*, *Piṅgalā* i *Suṣumnā*. *Iḍā*, związana z lewą stroną ciała, księżycem i chłodzącą energią żeńską, oraz *Piṅgalā*, wiązana z prawą stroną ciała, słońcem i rozgrzewającą energią męską, są często przedstawiane jako dwa splecione węże, przywodzące na myśl kaduceusz. Owijają się wokół kanału centralnego — *Suṣumnā* — biegnącego wzdłuż kręgosłupa. Zrównoważony przepływ Prāṇa przez *Iḍā* i *Piṅgalā* jest warunkiem przebudzenia *Suṣumnā*, królewskiej drogi wznoszenia się energii duchowej (*kuṇḍalinī*) ku wyższej świadomości. *Czakry*, czyli centra energetyczne położone wzdłuż *Suṣumnā*, stanowią kolejne elementy ikonografii. Wyobraża się je jako lotosy, których rozkwitanie symbolizuje oczyszczanie i aktywację Prāṇa na różnych poziomach istnienia.
Święta sylaba *Oṃ* (Aum) to kolejny głęboki symbol związany z Prāṇa. Uważana za pierwotny dźwięk lub wibrację, z której wyłania się wszechświat, *Oṃ* jest dźwiękowym ucieleśnieniem absolutu. Jej intonowanie pozwala dostroić indywidualne pole wibracyjne do kosmicznego pola Prāṇa. Wierzy się, że dźwięk ten rozbrzmiewa w kanałach energetycznych ciała, oczyszczając je i harmonizując przepływ siły życiowej. Cisza następująca po recytacji *Oṃ* jest równie ważna jak sam dźwięk: symbolizuje bezforemne źródło, z którego wyłania się Prāṇa, oraz najwyższy stan świadomości, który może odsłonić jej kultywowanie.
Obszary mocy i dary współpracy
Dziedziną Prāṇa jest samo życie we wszystkich jego przejawach. Jej podstawową mocą jest ożywianie — bez niej ciało pozostaje materią nieożywioną. Współpraca z tą inteligentną siłą oznacza otwarcie się na jej dary: witalność, jasność umysłu i przemianę. Świadoma praca z oddechem, oparta na jogicznej nauce o *pranajamie* (wydłużaniu lub regulowaniu siły życiowej), pozwala harmonizować wszystkie aspekty własnego istnienia. Dary Prāṇa, płynące ze współpracy z nią, nie mają charakteru transakcyjnego, lecz są naturalnym skutkiem dostrojenia się do jej zrównoważonego, inteligentnego przepływu. Należą do nich dobre zdrowie fizyczne, spokojny i skupiony umysł, równowaga emocjonalna oraz wzmocnienie wglądu duchowego.
Pięć vayus: wyspecjalizowane przejawy Prāṇa
W ludzkim organizmie jedyna w swoim rodzaju inteligencja Prāṇy różnicuje się na pięć podstawowych prądów lub funkcji, znanych jako *Pañca Vāyus* (pięć wiatrów). Zrozumienie tych wyspecjalizowanych przejawów i współdziałanie z nimi pozwala na bardziej świadomą współpracę z siłą życiową. Prāṇa-vāyu, skupiona w klatce piersiowej, odpowiada za przyjmowanie i czerpanie inspiracji, wprowadzając energię do organizmu wraz z oddechem. Apāna-vāyu, umiejscowiona w podbrzuszu, odpowiada za wydalanie, ugruntowanie i usuwanie tego, co nie jest już potrzebne — zarówno w wymiarze fizycznym, jak i psychicznym. Samāna-vāyu, skupiona w okolicy pępka, jest siłą asymilacji i trawienia, przetwarzającą wszystko, co przyjmujemy — od pożywienia po informacje. Udāna-vāyu, umiejscowiona w gardle i głowie, odpowiada za ekspresję, mowę i energię wznoszącą się ku górze, wspomagając rozwój duchowy i wyrażanie siebie. Wreszcie Vyāna-vāyu przenika całe ciało, odpowiadając za krążenie i integrację funkcji wszystkich pozostałych *vāyus*. Kierując uwagę ku tym prądom, można przywrócić równowagę określonym funkcjom fizjologicznym i psychicznym.
Świadomość i wyzwolenie
Najgłębszym darem rozwijania Prāṇy jest jej zdolność oczyszczania umysłu i służenia jako środek prowadzący do wyzwolenia (*mokṣa*). W *Haṭha Yoga Pradīpikā* czytamy: „Gdy oddech jest niestabilny, umysł jest niestabilny. Gdy oddech jest spokojny, umysł jest spokojny”. Zasada ta ma fundamentalne znaczenie w psychologii jogi. Praktyka *pranayama* systematycznie oczyszcza 72 000 *nāḍīs* ciała subtelnego, usuwając energetyczne blokady (*granthi*), które wywołują niepokój umysłu i zamęt emocjonalny. Gdy Prāṇa zaczyna swobodnie i harmonijnie przepływać, poruszenia umysłu (*citta vṛtti*) ustępują samoistnie. Wypracowana w ten sposób wewnętrzna cisza stwarza warunki niezbędne do pogłębienia medytacji, pozwalając praktykującemu wykroczyć poza niespokojną powierzchnię myśli i doświadczyć cichej, świetlistej natury czystej świadomości. Ostatecznie umiejętne skierowanie Prāṇy do kanału centralnego, *Suṣumnā*, jest kluczem otwierającym najwyższe stany medytacyjnego pochłonięcia (*samādhi*).
Przedmioty sakralne, powiązania i ofiary
Podstawową ofiarą składaną inteligencji Prāṇy nie jest substancja zewnętrzna, lecz wewnętrzna jakość: uwaga. Najświętszym aktem czci jest świadoma obserwacja oddechu i łagodne regulowanie go. Praktyka *pranayama* stanowi najwyższą formę kultu: skupiona świadomość praktykującego jest ofiarą, a zrównoważony, harmonijny stan wewnętrzny — poświęconą świątynią. Ciało jogina staje się ołtarzem, a oddech — rytuałem przywołującym obecność i błogosławieństwa powszechnej siły życiowej. To wewnętrzne skupienie podkreśla immanencję boskości i świętość własnego procesu życiowego każdej osoby.
Choć zasadnicza praktyka ma charakter wewnętrzny, pewne przedmioty i warunki uznaje się za sprzyjające odpowiedniki, które oddają cześć Prāṇie. Wydzielone miejsce do praktyki, utrzymywane w czystości i spokoju, tworzy odpowiednią atmosferę. Niezbędna jest wygodna poduszka lub koc, ułatwiające przyjęcie stabilnej, wyprostowanej postawy (*āsana*), ponieważ właściwe ułożenie kręgosłupa ma kluczowe znaczenie dla swobodnego przepływu energii. Koraliki *mālā*, tradycyjnie używane do liczenia mantr, mogą służyć również do liczenia oddechów lub cykli *pranayamy*, pomagając skupić umysł i utrzymać równy rytm. Spalanie czystego, naturalnego kadzidła, takiego jak drzewo sandałowe lub olibanum, albo rozpylanie olejków eterycznych może pomóc oczyścić przestrzeń praktyki i wyostrzyć zmysły na subtelniejsze doznania.
Jeśli chodzi o ofiary, sattwiczny (czysty, harmonijny) styl życia uważa się za nieustanny hołd składany Prāṇie. Obejmuje on spożywanie świeżych, pełnowartościowych, lekkostrawnych pokarmów, które dostarczają czystej energii, ponieważ mają bezpośredni wpływ na jakość obecnej w nas siły życiowej. Czystą wodę, świeże powietrze oraz przebywanie w naturalnym otoczeniu, takim jak lasy czy wybrzeża oceanów, również uznaje się za niezbędne dla odżywiania Prāṇy. Za najpomyślniejszą porę praktyki uważa się *Brahmamuhūrtę* — święty okres przypadający mniej więcej na dziewięćdziesiąt minut przed wschodem słońca. Mówi się, że atmosfera jest wówczas najbardziej nasycona energią sattwiczną, co czyni tę porę idealną do współdziałania z subtelnymi prądami Prāṇy.
Kult historyczny i źródła pierwotne
Cześć dla Prāṇy jako boskiej siły jest głęboko zakorzeniona w podstawowych tekstach filozofii indyjskiej. W *Ṛgwedzie* hymny poświęcono Vāyu, bóstwu wiatru, które często postrzega się jako zewnętrzny, kosmiczny aspekt Prāṇy. Wychwalają one Vāyu jako oddech bogów i źródło życia. Jednak dopiero w Upaniszadach Prāṇa przestaje być pojmowana jako zewnętrzny element, a staje się najwyższą, wewnętrzną zasadą życia. W *Chāndogya Upaniṣad* Prāṇę słynnie określa się jako najstarszą i najdoskonalszą z funkcji ciała, zaś w *Bṛhadāraṇyaka Upaniṣad* znajduje się przypowieść, w której wszystkie zmysły uznają swoją podległość Prāṇie, gdyż bez niej nie mogą funkcjonować.
Najbardziej wpływowe ujęcie kultywowania Prāṇy jako formalnej dyscypliny duchowej zawarte jest w *Yoga Sūtrach* Patañjalego. Tekst ten, powstały około 400 roku n.e., przedstawia ośmiostopniową ścieżkę Ashtanga Jogi, w której *pranayama* stanowi czwarty stopień, następujący po zasadach etycznych (*yamas* i *niyamas*) oraz pozycjach ciała (*āsana*). Patañjali definiuje *pranayamę* jako ustanie ruchów wdechu i wydechu, osiągane po opanowaniu stabilnej postawy. Wyjaśnia, że praktyka ta rozprasza zasłonę skrywającą wewnętrzne światło poznania i przygotowuje umysł do głębokiej koncentracji (*dhāraṇā*).
Późniejsze teksty średniowieczne, zwłaszcza te związane z tradycją Haṭha Yogi, szeroko omawiają techniki *pranayamy*. *Haṭha Yoga Pradīpikā* (około XV wieku n.e.) poświęca temu zagadnieniu cały rozdział, opisując różne metody, takie jak *Nāḍī Śodhana* (oddech naprzemienny przez nozdrza), *Ujjāyī* (oddech zwycięski) i *Bhastrikā* (oddech miechowy). Podkreśla głęboki związek między Prāṇą, umysłem i *bindu* (esencją życiową), stwierdzając, że opanowanie jednego z tych elementów prowadzi do opanowania wszystkich. *Gheraṇḍa Saṁhitā* i *Śiva Saṁhitā* wnoszą ponadto bogatą wiedzę techniczną, opisując różne rodzaje zatrzymania oddechu (*kumbhaka*) i ich specyficzne oddziaływanie na ciało subtelne, co umacnia pozycję *pranayamy* jako jednego z głównych filarów jogicznej sadhany służącej zdrowiu, długowieczności i duchowemu wyzwoleniu.
Współczesna praktyka i etyka
We współczesnej kulturze globalnej zasady pracy z Prāṇą najczęściej poznaje się za pośrednictwem powszechnej praktyki jogi. Niemal każda szkoła współczesnej jogi uwzględnia jakąś formę świadomego oddychania — od prostych ruchów w Vinyasa jodze, zsynchronizowanych z oddechem, po precyzyjnie określone techniki *pranayamy* nauczane w tradycjach takich jak Iyengar, Sivananda i Bihar School of Yoga. Praktyki te przystosowano do potrzeb współczesności i rozpowszechniono na całym świecie; często ceni się je za korzyści, które można zaobserwować i zmierzyć naukowo, takie jak zmniejszenie stresu, poprawa funkcji oddechowych i lepsza regulacja autonomicznego układu nerwowego. Współcześni praktykujący współdziałają z Prāṇą, aby rozwijać dobrostan, jasność umysłu i głębsze poczucie więzi z własnym ciałem.
Etyczna praca z Prāṇą wymaga szczerości, cierpliwości i poszanowania mądrości ciała. Jej podstawową zasadą jest *ahiṃsā* (niekrzywdzenie), odnoszona bezpośrednio do oddechu. Oznacza to unikanie wszelkich form gwałtownego, wymuszonego lub nastawionego na rywalizację oddychania. Celem *pranayamy* nie jest osiąganie skrajnych wyczynów w zatrzymywaniu oddechu, lecz rozwijanie subtelnej, uważnej i harmonijnej relacji z siłą życiową. Wymagające praktyki wykonywane bez odpowiedniego przygotowania lub wskazówek mogą zakłócić delikatny przepływ Prāṇy, prowadząc potencjalnie do zaburzeń energetycznych, niepokoju lub przeciążenia fizycznego. Dlatego kluczowe jest podejście do praktyki z łagodną ciekawością oraz poszanowanie granic i sygnałów płynących z ciała.
Ponadto tradycje klasyczne podkreślają, że zaawansowaną *pranayama* należy praktykować dopiero po ugruntowaniu się w etyce i prawidłowej postawie ciała. *Yamy* (zasady powściągliwości w relacjach społecznych) i *Niyamy* (indywidualne praktyki) tworzą moralne ramy, które oczyszczają intencje i styl życia, zapewniając, że energia rozwijana dzięki *pranayama* będzie wykorzystywana w konstruktywny sposób. Niezbędna jest również stabilna i wygodna *āsana* (pozycja), ponieważ zapadnięta lub napięta sylwetka utrudnia przepływ energii, którą praktykujący pragnie rozwijać. Dlatego zachęca się współczesnych praktykujących, by korzystali ze wskazówek wykwalifikowanego i doświadczonego nauczyciela, który może dostosować nauczanie do ich indywidualnej konstytucji i poziomu doświadczenia, zapewniając bezpieczną i korzystną współpracę z mądrością oddechu.
Pełna szacunku współpraca z Inteligencją
Nawiązanie partnerskiej współpracy z Prāṇą to subtelny i pełen czci proces, który zaczyna się od zwykłej uważności. Pierwszym krokiem jest rozwijanie postawy neutralnego obserwatora. Każdego dnia znajdź czas, by usiąść w cichym miejscu z wyprostowanym kręgosłupem i po prostu zauważać naturalny rytm oddechu, nie próbując go zmieniać. Obserwuj odczucia związane z przepływem powietrza przy nozdrzach oraz łagodne unoszenie się i opadanie brzucha lub klatki piersiowej. Ta podstawowa praktyka, znana jako uważność oddechu, rozwija wrażliwość i uczy słuchania. Jest uznaniem inteligentnego, autonomicznego procesu życia, który podtrzymuje cię w każdej chwili.
Gdy ta podstawowa uważność już się rozwinie, można zacząć delikatnie regulować oddech. Bezpiecznym i korzystnym dla każdego punktem wyjścia jest zrównanie długości wdechu i wydechu, czyli praktyka znana jako *Samavṛtti pranayama*. Można liczyć do czterech podczas wdechu i do czterech podczas wydechu, odnajdując rytm, który daje poczucie swobody i wygody, nie powodując żadnego napięcia. Inną podstawową techniką uważnej pracy z oddechem jest *Nāḍī Śodhana*, czyli oddychanie naprzemienne przez nozdrza. Praktyka ta polega na delikatnym zamykaniu po jednym nozdrzu, aby kierować oddech naprzemiennie różnymi kanałami. Jest ceniona za zdolność równoważenia słonecznych i księżycowych energii w ciele, uspokajania układu nerwowego oraz integrowania pracy obu półkul mózgu, co sprzyja spokojnej jasności umysłu.
Właściwe podejście do pracy z Prāṇą polega na zapraszaniu, a nie wydawaniu poleceń. Praktykujący nie wymusza oddechu, lecz stwarza warunki, by Prāṇa mogła przepływać swobodniej i głębiej. Wymaga to rozluźnionego ciała, otwartego umysłu i pokornego serca. Jest to proces poddania się, uwolnienia kontroli i pozwolenia, by większa inteligencja prowadziła ten proces. W miarę pogłębiania się tej relacji sam oddech staje się nauczycielem. Jego subtelne właściwości — głębia, tekstura i rytm — bezpośrednio odzwierciedlają stan wewnętrzny. Ucząc się cierpliwie i z szacunkiem wsłuchiwać w te sygnały i na nie odpowiadać, praktykujący wchodzi w głęboki, przemieniający dialog z samą istotą życia.
Najczęstsze nieporozumienia
Jednym z najpowszechniejszych nieporozumień jest przekonanie, że Prāṇa to po prostu oddech lub zawarty w nim tlen. Choć Prāṇa jest przenoszona przez oddech, nie jest tym samym co powietrze. Prāṇa to subtelna, życiodajna energia, która ożywia elementy fizyczne. To inteligencja obecna w tlenie, dzięki której komórki mogą go przyswajać, by podtrzymywać życie. Można przebywać w środowisku bogatym w tlen, a mimo to odczuwać brak sił witalnych, podobnie jak można spożywać pokarm, a jednak nie czerpać z niego pożywienia. Prāṇa jest zasadą energetycznego wchłaniania i ożywiania, która umożliwia wszystkie procesy biologiczne. Celem *pranayamy* jest przyswajanie i ukierunkowywanie tej subtelnej energii, a nie samo wprawianie powietrza w ruch.
Innym częstym nieporozumieniem jest przekonanie, że *pranajama* to rodzaj sportowej rywalizacji, której celem jest jak najdłuższe wstrzymywanie oddechu. Takie podejście myli środek z celem i może być niebezpieczne. Choć zatrzymanie oddechu (*kumbhaka*) jest ważnym elementem zaawansowanej praktyki, jego celem jest wyciszenie umysłu i skupienie energii, a nie sprawdzanie wytrzymałości. Wstrzymywanie oddechu na siłę, ponad własne możliwości, może obciążyć serce, pobudzić układ nerwowy i doprowadzić do poważnych zaburzeń równowagi energetycznej. Prawdziwa *pranajama* wymaga umiejętności, łagodności i stopniowego postępowania; najważniejsza jest w niej jakość uważności i subtelny wpływ na umysł, a nie mierzalny czas trwania ćwiczenia.
Wielu początkujących błędnie uważa również, że ćwiczenia oddechowe mają wyłącznie charakter fizyczny i służą jedynie zwiększeniu pojemności płuc lub uspokojeniu ciała. Choć są to uzasadnione korzyści, mają one znaczenie drugorzędne. Z perspektywy jogi *pranajama* jest przede wszystkim praktyką psychoduchową. Jej głównym celem jest oczyszczenie subtelnych kanałów energetycznych (*nāḍīs*) i ustabilizowanie umysłu (*citta*) jako bezpośrednie przygotowanie do medytacji i osiągania wyższych stanów świadomości. Korzyści fizyczne są mile widzianym skutkiem ubocznym praktyki, której ostatecznym celem jest duchowy wgląd i wyzwolenie świadomości z jej uwarunkowanych schematów.
Wreszcie, błędne jest przekonanie, że każdy może i powinien od razu rozpocząć praktykę złożonych i intensywnych technik *pranajamy* opisywanych w książkach lub w internecie. Teksty klasyczne jasno wskazują, że praktyki te wymagają starannego przygotowania: etycznego postępowania (*yamas* i *niyamas*), stabilnej postawy (*āsana*) oraz oczyszczenia ciała fizycznego. Stosowanie zaawansowanych technik bez takich podstaw i bez wskazówek doświadczonego nauczyciela może być w najlepszym razie nieskuteczne, a w najgorszym — szkodliwe. Szacunek dla mocy Prāṇa oznacza także poszanowanie stopniowej ścieżki, która ma przygotować ciało i umysł praktykującego do bezpiecznego przyjęcia i zintegrowania jej transformującej energii.
Pytania czytelników dotyczące tej kategorii
Jaka jest różnica między oddychaniem a Prāṇą?
Oddychanie jest fizycznym procesem wymiany gazowej, czyli mechanizmem przepływu powietrza. Prāṇa to subtelna, inteligentna energia siły życiowej obecna w oddechu i wszechświecie, która ożywia wszystkie żywe istoty i stanowi przedmiot praktyki jogicznej.
Czy pranayama jest bezpieczna dla początkujących?
Tak, jeśli podchodzi się do niej z szacunkiem i praktykuje pod właściwym kierunkiem. Osoby początkujące powinny zacząć od łagodnych, podstawowych praktyk, takich jak obserwacja oddechu lub równomierne oddychanie, i unikać zaawansowanych technik obejmujących intensywne zatrzymywanie oddechu, dopóki nie rozwiną stabilnej praktyki i nie znajdą doświadczonego nauczyciela.
Czy można czcić Prāṇę jak bóstwo?
Prāṇę czci się nie poprzez zewnętrzne obrzędy świątynne, lecz przez wewnętrzną, pełną oddania praktykę pranayamy, sattwiczny (czysty) styl życia i uważną świadomość. Ciało jogina uważa się za świątynię, a świadome oddychanie jest podstawową formą oddawania czci.
Czym jest pięć Prāṇ lub Vayus?
Pięć Vayus to wyspecjalizowane funkcje Prāṇy w ciele. Są to: Prāṇa-vāyu (przyjmowanie), Apāna-vāyu (wydalanie), Samāna-vāyu (przyswajanie), Udāna-vāyu (ekspresja/ruch ku górze) oraz Vyāna-vāyu (krążenie i integracja).